TegenlichtSeizoen 13
AL
Tegenlicht in Dutch or Backlight in English is a series of television documentaries by the VPRO, a Dutch public broadcasting organisation. Backlight "aims to grasp the quintessence of prominent trends and developments" in the practice of critical journalism, and tries to improve understanding of the intricate inner workings of our modern society.
Where to Watch Tegenlicht • Seizoen 13
27 Episodes
- Digitaal geheugenverliesA1
Digitaal geheugenverliesOnze beschaving draait tegenwoordig op steeds hogere toeren een tijd in van een ziekelijk korte aandachtsspanne. Deze trend zien we in de steeds snellere veranderingen in technologie, het korte termijn perspectief van het flitskapitalisme, de verkiezingskoorts die onze democratie gevangen houdt en hoe we zelf voortdurend afgeleid worden door het gevoel iets te missen en de noodzaak van multitasking. Het lijkt soms wel alsof we sinds de mythische drempel van het jaar 2000 gestopt zijn om ons de verre toekomst in te beelden. Dat staat op gespannen voet met de overlevering van eeuwenlang opgebouwde en verzamelde kennis: van het verleden naar ons, maar vooral ook naar volgende generaties. - Gratis GeldA3
Gratis GeldStel dat we iedereen in Nederland een basisinkomen geven, zonder voorwaarden. Klinkt te mooi om waar te zijn? Als we weten dat bijna de helft van de bestaande banen gaat verdwijnen door robotisering en algoritmes, en dat het huidige stelsel van uitkeringen- en toeslagen te complex en beschuldigend en fraudegevoelig is, is het dan niet tenminste het onderzoeken waard? Tegenlicht ging op verkenning. Volgens Erik Brynjolfsson van het MIT Center for Digital Business staat onze westerse samenleving op de drempel van een nieuwe tijd. Het zijn niet langer alleen de fysieke werkzaamheden die steeds meer door machines gedaan worden; robots en algoritmes gaan ook steeds meer middenklasse-werk verrichten. Accountants en kantoorpersoneel maar ook advocaten en beurshandelaren en ingenieurs zullen steeds meer moeten gaan omzien naar ander werk. - Groen Goud (2)A5
Groen Goud (2)Ruim een jaar geleden lieten de makers van Tegenlicht in de uitzending 'Groen Goud' zien dat het vergroenen van woestijnen heel goed mogelijk is. Zij volgden de Amerikaans-Chinese cameraman/geoloog John D. Liu. Hij raakte ooit in de ban van woestijnrestauratie toen hij verzocht werd om de vergroening van het Löss plateau in China te filmen. Hij filmde de transformatie van het 35.000 km 2 onherbergzame droge berggebied tot een weelderige vallei met groene hellingen. De vergroening zorgde niet alleen voor ecologisch herstel maar ook voor economische bloei van de regio. Sindsdien reist John D. Liu de wereld over om ook andere landen over te halen om dit voorbeeld te volgen. De Nederlander Willem Ferwerda was directeur van de Nederlandse afdeling van 'the International Union for the Conservation of Nature' (IUCN) en begon in die functie een samenwerkingsverband met John D. Liu. Inmiddels is die samenwerking uitgegroeid tot een nieuwe organisatie, The Eco System return Foundation. - Zero Days: Veiligheidslekken te koopA6
Zero Days: Veiligheidslekken te koopEr is nieuw goud aan te boren via het internet en mogelijk in uw computer. Geheime achterdeurtjes, waar nog geen digitale sleutel voor is, worden verhandeld voor astronomische bedragen. In de cyber-wereldhandel waar geen regels gelden, heeft u geluk met 'white-hat'-hackers die waken over uw online veiligheid. Maar hun tegenhangers, de zogenaamde 'black-hat'-hackers, hebben belang bij een onveilig internet en verkopen veiligheidslekken aan de hoogste bieder. Zij zijn de hofleveranciers van veiligheidsdiensten en cyberdefensie. Wie zijn deze witte en zwarte tovenaars, die strijden om de heilige graal voor hackers: zero-days? - Europese smaak als wapenA7
Europese smaak als wapenWe worden overspoeld met berichten over de dreiging van opkomende machten als China, India of Rusland. Maar heeft Europa niet een unieke onverslaanbare kracht? In Tegenlicht Lab belicht Jonathan Holslag de kracht van Smaak en Kwaliteit in tijden van geopolitieke strijd en economische angst. Europa lijkt wel een machteloze kleuter in verdrukking op het economische en militaire speelbord van het grote mensen Risk dat opkomende machten als China, India en Rusland spelen. Europa is verdeeld, bewegingsloos en in zichzelf gekeerd. Maar terwijl wij worden overstroomd met de rommelproducten uit China en ons blauw betalen aan Amerikaanse spelletjes software, koopt de rest van de wereld onze smaak en kwaliteit, of het nu BMW's uit Duitsland, horloges uit Zwitserland, jurken uit Parijs, tasjes uit Italië of super hightech producten uit Eindhoven zijn. - Baas in eigen clubA8
Baas in eigen clubDe strijd tegen de ongelijkheid is begonnen. Dit keer niet op een occupy-plein maar op het voetbalveld, waar supporters zich massaal beginnen te verzetten tegen de overnames van hun club. De schatrijke Maleisiërs, Russische oligarchen en hedge funds delven het onderspit. Voetbal, volkssport nummer één, raakt in een identiteitscrisis. Trouwe supporters moeten aanzien hoe hun voetbalclub wordt gekocht door buitenlandse zakenmannen die geen emotionele band hebben met het voetbalverleden en louter op geld belust zijn. Voor hen is voetbal meer dan alleen schoppen tegen een bal, het is een sociaal bindmiddel. Wat doe je als je als supporter ziet hoe jouw club van naam verandert, of je ineens rood in plaats van blauw als clubkleur hebt? Juist, je neemt het heft, zo goed en zo kwaad als het gaat, in eigen handen. Je koopt gezamenlijk je club terug of je richt een nieuwe club op met een eigen stadion. - Het warme noordenA9
Het warme noordenDe klimaatverandering is een feit. De gevaren kennen we, maar waar liggen de kansen? Een blik op de spelers die de opwarming van de aarde aangrijpen als een gouden kans. De klimaatverandering is een feit. Als het zo doorgaat, is in 2040 het noordpoolijs verdwenen. Gletsjers verdwijnen en vissoorten migreren. De gevaren kennen we, maar waar liggen de kansen? Een blik op de spelers die de opwarming van de aarde aangrijpen als een gouden kans. Want een wereld zonder noordpoolijs wil zeggen dat er nieuw gebied ontstaat om te ontdekken, te ontginnen én te bevaren. Een nieuw geopolitiek en economisch spel ontvouwt zich. - Expeditie nog beter NederlandA10
Expeditie nog beter NederlandSommige problemen waar we in Nederland mee worstelen, zijn in het buitenland allang opgelost. VPRO Tegenlicht keek over de grens en kwam verrassende oplossingen tegen, zelfs op het gebied van dossiers waarmee Nederland ooit een grote voorsprong had. Op momenten dat wij in Nederland soms blijven hangen in eindeloze politieke discussies, vastgeroeste ideeën of last hebben van de wet van de remmende voorsprong, weten ze op een aantal gebieden in het buitenland gedurfde besluiten te nemen, met spectaculaire resultaten. Zoals het drugsbeleid. Terwijl in Nederland de achterdeur van de coffeeshop nog steeds alle gesprekken bepaalt, is er in de Verenigde Staten een model bedacht om cannabis een legale plek in de samenleving te geven. In Colorado is zowel de verkoop aan consumenten als de teelt gelegaliseerd. Met als gevolg een bloeiende industrie in de staat, met cannabis-startups die door middel van innovatie aan de weg timmeren. - Hoezo samen delen?A11
Hoezo samen delen?VPRO Tegenlicht steekt de hand in eigen boezem. Na een langdurige lofzang op de deeleconomie onderzoeken de makers wat er van geworden is. Het fenomeen autodelen zorgde voor meer personen per auto en minder CO2-uitstoot. Inmiddels is het uitgegroeid tot Uber, een multinationale beursgigant met als hoofddoel winstmaximalisatie. Het platform Couchsurfing, waarbij je een slaapplek huurt van een lokale bewoner, is op zijn beurt doorontwikkeld tot Airbnb. Dit leverde echter weer een nieuwe groep huisjesmelkers op. Maar er is ook een andere kant. Bij de broodfondsen zetten groepen mensen een netwerk op om elkaar de hand boven het hoofd te kunnen houden in tijden van ziekte. Hoe moeten we tegenwoordig naar de deeleconomie kijken? Wat is hiervan de waarde? Waar liggen de kansen en wat zijn de gevaren? - Red de mensA12
Red de mensEr verschijnen nieuwe sterren aan het firmament. Maar ze zingen niet, ze acteren niet, nee, ze schrijven boeken, intellectuele boeken. Bijvoorbeeld over vermogensongelijkheid en klimaatsverandering. De Franse econoom Thomas Piketty en de Canadese activiste Naomi Klein zijn sterren die de wereld veroveren met hun ideeën. Wereldwijd weten zij miljoenen mensen te inspireren en te mobiliseren. Dat doen zij niet alleen door de grote problemen en oplossingen nauwkeurig te benoemen, maar ook door de wereld rond te reizen, politici te bewerken, en honderden televisie-interviews te doen, die weer honderdduizenden keren gedeeld worden via sociale media. Terwijl politici vaak machteloos lijken, doen deze sterren de hoop herleven dat men niet machteloos is en de grote problemen wel degelijk aan te pakken zijn. - De onderwijzer aan de machtA14
De onderwijzer aan de machtEen blik op drie scholen waar bevlogen bestuurders, schoolleiders, leraren en betrokken ouders onderdeel zijn van een grote emancipatiebeweging en de vaste waarden van het onderwijs ter discussie stellen. De indeling in verschillende klassen en leerniveaus gebaseerd op gestandaardiseerde toetsen, de traditionele afbakening van de verschillende vakken, terwijl de natuur en onze hersens dat onderscheid helemaal niet maken, schooltijden die meer verband lijken te houden met de CAO van de leraren dan de ontwikkeling van leerlingen; kan dat niet anders? Hoe kun je elke leerling het onderwijs aanbieden dat het beste bij hem of haar past en welke rol kan technologie daarbij spelen? - De nieuwe wijsheid van Ricardo SemlerA15
De nieuwe wijsheid van Ricardo SemlerWe zijn slimmer dan ooit. Maar zijn we ook wijzer geworden? Volgens de Braziliaanse topondernemer en denker Ricardo Semler, schatrijk geworden door zijn werknemers gelukkig te maken, is onze economie totaal ontregeld en heeft het kapitalisme nergens op de wereld geleid tot gelijkheid. VPRO Tegenlicht kreeg exclusieve toegang tot zijn landgoed in het Braziliaanse oerwoud, waar Semler antwoord geeft op de vraag hoe we tot een betere wereld kunnen komen en schetst hij de voorwaarden voor een 'Tijdperk van Wijsheid'. - Het einde van de managerA16
Het einde van de managerVeel grote bedrijven hebben moeite om te innoveren, mede door de 'verzuiling' van afdelingen, immense overhead en talloze managementlagen. Dat kan anders en veel bedrijven beseffen dat ook: minder managers, vrijere medewerkers, gelukkigere klanten. Maar hoe doe je dat? Een voorbeeld nemen aan topondernemer Ricardo Semler? Methoden overnemen uit de sportwereld? Een zoektocht naar nieuwe structuren en het bedrijf van de toekomst. - Nederland kanteltA17
Nederland kantelt'Nederland moet kantelen' is de stelling van professor en activist Jan Rotmans. Het moet snel anders op het gebied van duurzaamheid, onderwijs en gezondheidszorg. Hij zoekt vernieuwers, veranderaars, dwarse denkers en frisse kijkers en heeft inmiddels zo'n 250.000 mensen gevonden die hem volgen in zijn ideeën. Maar om Nederland echt te veranderen zijn er 2,5 miljoen nodig. Hoe denkt Jan Rotmans die bij elkaar te krijgen? Wie zijn die mensen die Nederland willen veranderen en wat willen ze eigenlijk veranderen? Een kennismaking met een aantal van die kantelaars, een groene frietboer, een schoonmaakbedrijf waar de schoonmakers zelf eigenaar zijn en een man die een 135 kilometer lange groene klimaatgordel wil leggen rond Amsterdam. - Bankgeheimen van Joris LuyendijkA18
Bankgeheimen van Joris Luyendijk'Op een haar na heeft de financiële wereld uw leven in 2008 al onvoorstelbaar ontwricht. De diepere oorzaken hiervan zijn niet weggenomen, hoewel alle insiders weten wat ze zijn. Hoe kan dat?', dat is de grote vraag die Joris Luyendijk zich stelt in zijn recent verschenen boek 'Dit kan niet waar zijn'. In 2012 en 2013 schreef Luyendijk voor de Engelse krant The Guardian een 'banking blog' waarvoor hij op anonieme basis honderden medewerkers uit de financiële sector interviewde. VPRO Tegenlicht nodigde Joris Luyendijk uit om, met uitzicht op de Amsterdamse Zuidas, zijn bevindingen tegen het licht te houden. Zal een betrouwbare en veilige financiële sector voor altijd iets blijven waarvan wij alleen maar kunnen dromen? - Cybertopia: dromen van Silicon Valley
A19Cybertopia: dromen van Silicon ValleyMen leest het evangelie volgens Steve Jobs, heeft ontzag voor Google en downloadt de nieuwste apps. Als 'de masters of the universe' in Silicon Valley de nieuwe mondiale machthebbers zijn, wat is dan hun ethos, hun heilstaat en hun politieke agenda? Wat zegt hun libertarische denken en gedrag over hun ideale wereld? VPRO Tegenlicht staat stil bij de vraag hoe de 'serial entrepreneurs', inmiddels allemaal multimiljonair, sociale kwesties zouden oplossen; hoe en met welke doelstellingen lobbyen zij in de richting van Washington DC, Brussel en daar voorbij? De eerste geluiden dat Silicon Valley zich wil afscheiden van de Verenigde Staten zijn misschien wel een voorbode van wat ons nog te wachten staat. - Digitaal VoedselA20
Digitaal Voedsel'Voor de productie van elke cheeseburger heb je bijna een liter aardolie nodig...dat is op termijn een onhoudbare situatie!' - Michael Pollan. De moderne voedselproductie is in belangrijke mate afhankelijk van fossiele brandstoffen. Nu die op beginnen te raken is de grote vraag hoe we in 2050 de wereldbevolking van negen miljard mensen te eten gaan geven. In Nederland, België en Silicon Valley zijn er talloze start-ups begonnen om met slimme technologie, big data en nieuwe distributiesystemen oplossingen te vinden voor dit vraagstuk. Een verkenning naar het eten van morgen, wat niet alleen duurzaam, lekker en biologisch moet zijn, maar vooral voedzaam en bovenal genoeg voor alle aardbewoners. Helpt de aanpak van deze nieuwe generatie voedsel start-ups om ons in de toekomst voldoende en goed eten te garanderen? - Het werken van morgen
A21Het werken van morgenDe contouren van het werken van morgen, een zoektocht naar een nieuwe definitie van de betekenis van werk in onze samenleving en van de relatie die wij mensen hebben tot ons werk. Volgens alarmerende studies dreigt bijna vijftig procent van de banen wereldwijd vervangen te gaan worden door robots, computers en verregaande automatisering. En dit geldt allang niet meer alleen voor fabrieksbanen en laaggeschoolde arbeid, zoals in de afgelopen decennia. Deze tweede golf van automatisering zal de arbeidsmarkt veel dieper raken dan de eerste. Ook miljoenen goedbetaalde en tot nu toe altijd veiliggeachte banen in het middensegment worden bedreigd. Deze transitie kan desastreuze gevolgen hebben, volgens pessimistische economen bestaat de wereld in de toekomst uit een kleine, rijke elite, een sterk verarmde middenklasse en een enorme onderklasse. Hoe anticiperen we hierop als werkende mens? - Vuil GoudA22
Vuil GoudEr zit goud in afval. Het terugwinnen heeft een nieuwe wereldwijde miljardenindustrie gestart, ook wel Urban Mining genoemd. Het lijkt de oplossing voor veel milieuproblemen en energievoorziening. Een ton kapotte mobieltjes, computers of ander elektronisch afval bevat zestig keer zoveel goud als een ton gouderts. Het goud in het elektronische afval is bovendien een stuk makkelijker te oogsten. Geschat wordt dat 30 tot 40% van de wereldvraag naar zeldzame metalen hiermee gedekt kan worden. Urban Mining heeft een andere, bijna hilarische consequentie: jarenlang dumpten men technologisch afval met gesloten ogen in ontwikkelingslanden, waar het werd gerecycled. Maar in Afrika wordt slechts een kwart van de aanwezige hoeveelheden goud, platina en coltan teruggewonnen, terwijl dat bijvoorbeeld met gebruikmaking van de nieuwste technieken in België bijna 99% is. - E-stonia: een land als startupA23
E-stonia: een land als startupTegenwoordig heeft iedereen een digitale identiteit waarmee we met elkaar in contact staan en financiële transacties doen. Maar wat als onze 'digitale zelf' nou ergens kon leven met alle rechten, plichten en privileges die daarbij horen? In Estland kan het: de eerste e-residents hebben daar inmiddels hun vingerafdruk afgestaan in ruil voor een virtuele verblijfsvergunning. Niet voor niets is dit het land waar ontwrichtende technologiebedrijven als Skype en Transferwise vandaan komen, die door hun peer-to-peer-structuur de macht van de telecom- of bankeninfrastructuur kundig omzeilen. Het is het land dat na de eerste cyberoorlog door Russische hackers in 2007 voorop loopt in cybersecurity. De overheid besloot er de eerste e-samenleving te worden en inmiddels hebben niet alleen de 1,4 miljoen burgers van de kleine Baltische staat een digitale identiteit, maar gaan ze zelfverzekerd de concurrentie aan met andere landen om interessante nieuwe virtuele inwoners. - Experimenteren met gratis geldA24
Experimenteren met gratis geldWereldwijd wordt er geëxperimenteerd met een alternatief voor het vastgelopen bestaande stelsel van sociale zekerheid. Men gelooft niet meer in een centraal georganiseerde langetermijnplanning, maar denkt dat verandering alleen tot stand gebracht kan worden door kleinschalige sociale experimenten van onderaf. Voorvechters van de herverdeling van onze welvaart en van het loskoppelen van werk en inkomen zetten zich hiervoor in. Zij zijn op veel verschillende plaatsen en met uiteenlopende methodes aan het experimenteren met het verstrekken van gratis geld. Zo is de jonge Duitse Michael Bohmeyer begonnen met het crowdfunden van een onvoorwaardelijk basisinkomen. Elke keer als er 12.000 euro binnen is gekomen krijgt een uitverkorene een jaar lang 1.000 euro per maand. Inmiddels ontvangen al acht mensen op deze manier een jaar lang een basisinkomen. Zonder enige verplichtingen, anders dan dat onderzocht wordt wat het effect ervan op hun leven is. - Access to AfricaA25
Access to AfricaHet internet is voor de 21e eeuw wat elektriciteit voor de 19e eeuw was. De drang van grote technologiebedrijven om hun markt te vergroten en alles en iedereen aan te sluiten is letterlijk grenzeloos. Afrika is nu nog het continent met de meeste 'white spots', plekken zonder internet of bereik van mobiele telefoons, maar houdt ook de grootste belofte in. Meer dan 80% van de Afrikaanse huishoudens heeft een mobiele telefoon en in sommige landen is al bijna de helft daarvan een smartphone. - De slimste haven van de wereldA26
De slimste haven van de wereldDe haven is een wereld van schepen, containers en harde werkers, maar ook steeds meer van digitale communicatie, chips en sensoren. Daarmee wordt de 'gateway to Europe' bij uitstek een proeftuin voor de samenwerking tussen mensen, data en dingen. Econoom Jeremy Rifkin voorspelt dat in 2030 onze nationale mainport een zelfdenkende, volautomatische doorvoermachine zal zijn, die zal draaien op een grotendeels onbemand 'super-internet'. Maar dan wel mét behoud van menselijke maat en menselijke regie. Bij de 'Port of Rotterdam' ontbreekt het niet aan ambitie om in de top tien wereldhavens te blijven: toegang voor grotere en meer geavanceerde containerschepen, geautomatiseerde terminals, de inzet van virtual reality technieken en een tweede Maasvlakte die de haven weer toekomstbestendig moet maken. Maar waarvan dromen de Rotterdamse reders, kapiteins en cargadoors als het over 2030 gaat? - De robot als mensA27
De robot als mensVraag hoe de westerse mens over robots denkt en het antwoord is al snel dat ze er weinig mee hebben. Of er zelfs een beetje bang voor zijn. Heel anders is dat in Japan. Daar komen zelfs sociale robots op de markt die in huishoudens en bedrijven gaan werken. Want in Japan hebben voorwerpen - dus ook robots - een 'ziel'. Intelligente robots zullen daarom veel sneller in Japan worden geaccepteerd dan in het westen. Wij in het westen vinden robots tot op zeker hoogte handig, maar ze moeten er niet te echt uitzien. Of meer kunnen dan wijzelf. Er wordt zelfs gewaarschuwd voor intelligente, zelflerende robots of supercomputers die ons leven helemaal gaan overnemen. In Japan denken ze daar niet zo somber over. De Japanners zijn niet alleen gek op robots omdat ze grote economische mogelijkheden zien. De Japanse overheid steekt zo'n slordige 350 miljoen dollar in de ontwikkeling van humanoïde servicerobots.